Qiya yo'lak kim uchun qurilgan?

2026-11-18 · PLOT Team

Buyurtma terminali oldida

Navbat uzun. Nihoyat sizga ham yetib keldi. Ekranda o'nlab taomlar, varaqlasangiz, yana chiqaveradi. Orqangizda kutib turganlarni sezib turasiz. Hali tanlamadingiz. Oxiri ko'zingizga birinchi tushganini bosasiz.

Terminal bir joyda ikki ishni bajaradi: nima yeyishni tanlash va buyurtmani kiritish. Shuning uchun siz o'ylayotgan vaqt ortingizdagi odam kutadigan vaqtga aylanadi va sekin tanlaydigan odam tiqilib qoladi. Mayda yozuvni o'qiy olmaydigan kishi. Bu ekranni birinchi marta ko'rayotgan kishi. Tilni bilmaydigan sayyoh. Tanlov ko'p bo'lsa, boshi gangib qoladigan kishi. Bu odamlar o'z-o'zidan sekin emas. Ularni tuzilmaning o'zi sekin qiladi.

Yechim eski: kutib turganda ko'rib olsa bo'ladigan menyu. U sekin tanlaydigan odam uchun osib qo'yilgan, lekin uni navbatdagilarning hammasi o'qiydi — birinchi marta kirgan joyda har kim sekin tanlaydi.

Zinapoyani yoqtirmagan podsho

Qisqa bir masal.

Podsho yura olmasdi. Shuning uchun u saroydagi har bir zinapoya yoniga qiya yo'lak qurishni buyurdi. Vazirlar bitta odam uchun soliq pullari behuda ketyapti, deb to'ng'illashdi.

Qurilish tugagach, qiya yo'lakdan birinchi bo'lib vazirlarning aravalari chiqdi.

Ertasi kuni podsho barcha ostonalarni olib tashlashni buyurdi. Vazirlar yana to'ng'illashdi.

Vazirlar pulda adashmadi. Ular hisobda adashdi — “bitta odam uchun”. Qiya yo'lak podsho uchun qurilgan edi, ammo u yuk tashiydiganlar uchun ham, oyog'i jarohatlangan xizmatkor uchun ham, qariyotgan vazirlarning o'zlari uchun ham yo'l bo'ldi. Podsho ostonalarni olib tashlashni buyurganda esa, vazirlar yana o'sha hisobni qiladi.

Bu haqiqatan bo'lgan

Faqat masallarda emas.

1945-yilda AQShning Michigan shtatidagi Kalamazu (Kalamazoo) shahrida yurist va nogironligi bo'lgan urush faxriysi Jek Fisher (Jack Fisher) iltimosi bilan trotuar bordyurlari pasaytirildi. Bu eng dastlabki ma'lum misollardan biri hisoblanadi. 1972-yilda Kaliforniya shtatidagi Berkli (Berkeley) shahri Telegraf avenyusida (Telegraph Avenue) birinchi rasmiy bordyur pasaytirishni amalga oshirdi. Nogironlar aravachasi uchun pasaytirilgan bordyurlardan endi bolalar aravachalari, chamadonlar, yetkazib berish aravachalari va velosipedlar ham o'tadi. Buning maxsus nomi ham bor — pasaytirilgan bordyur samarasi (curb-cut effect).

Subtitrlar ham shunday. Ular dastlab ovozni eshita olmaydiganlar voqealarni kuzatib borishi uchun paydo bo'lgan. Britaniyaning Stagetext xayriya tashkiloti buyurtmasi bilan 2021-yilda o'tkazilgan so'rovnomada 18–24 yoshlilarning 80 foizi televizor ko'rayotganda subtitrlarni ba'zan yoki doim yoqishini aytgan, ulardan faqat taxminan har o'n kishidan biri kar, eshitish qobiliyatini yo'qotgan yoki yaxshi eshitmasligini aytgan. Qolganlari atrof shovqinli bo'lgani uchun, birorta gapni o'tkazib yubormaslik uchun yoki shunchaki shunday qulayroq bo'lgani uchun yoqadi.

Tinglanadigan kitoblar ham shunday. 1934-yilda AQSh Kongressi kutubxonasi (Library of Congress) Amerika ko'zi ojizlar jamg'armasi (American Foundation for the Blind) yozib olgan “So'zlovchi kitoblar”ni (Talking Books) ko'zi ojiz o'quvchilarga berib tura boshladi. Birinchi yozuvlar orasida Bibliyadan parchalar, AQSh Mustaqillik deklaratsiyasi va Shekspir bor edi. Ishga ketayotib tinglaydigan audiokitobingizning ildizlaridan biri o'sha yerda.

Chiziq hech qachon bo'lmagan

Agar bu voqealarni “ozchilik uchun qilingan edi — ko'pchilikka ham foydali bo'lib chiqdi” deb o'qisangiz, faqat yarmini o'qigan bo'lasiz. Shunday o'qilsa, “ular” va “biz” baribir alohida qoladi va bu ish faqat bizga ham foyda keltirgandagina qilishga arziydigan bo'lib qoladi.

Microsoft'ning inklyuziv dizayn qo'llanmasida shunday misol bor: bir qo'li yo'q odam, qo'li jarohatlangan odam va qo'lida chaqaloq ko'targan ota yoki ona. Uchalasi ham bir xil muammoga duch keladi. Biri umrbod, biri bir necha hafta, biri aynan hozir.

Chet eldagi terminal oldida qiynalayotgan sayyoh o'z yurtida tez tanlaydi. Bugun kechqurun ko'zi charchagan odam ertalab yaxshi bo'ladi. Oyog'i jarohatlangan xizmatkor tuzalgach, yana zinapoyadan yugurib chiqadi. Odamlar hammasi bir oz farq qiladi, bir odam ham kundan kunga o'zgaradi.

Shuning uchun “bu kim uchun?” degan savolning javobi yo'q. Vazirlar chizgan chiziq — bitta podsho bilan qolgan hamma o'rtasidagi chiziq — hech qachon bo'lmagan. Qiya yo'lak kimdir alohida odamga sovg'a emas. Bu shunchaki hamma yuradigan yo'lni tekis saqlashdir.

Hikoya o'qiganda ham

So'z bilan aytilgan hikoyalar ham shunday. Kimdir ularni ekrandan o'qish vositasi orqali tinglaydi, kimdir matnni kattalashtiradi, kimdir harakatlanadigan ekran og'irlik qiladigan kunlari harakatni kamaytirib qo'yadi. Hikoya o'sha-o'sha — faqat uning oldidagi ekran boshqacha.

PLOT ilovalari (App Store va Google Play) qurilmangizda yoqilgan ekrandan o'qish vositasi, matn o'lchami, kontrast, harakatni kamaytirish va qorong'i rejim sozlamalariga amal qiladi. Nimaga va qay darajada amal qilishi maxsus imkoniyatlar sahifamizda yozilgan.

Ko'p so'raladigan savollar

PLOT veb-saytida o'qing →

Google Play · App Store

Tegishli sahifalar

Ilova nega mening sozlamalarimga amal qilishi kerak? · Hikoya oldidagi ostonalar · PLOT maxsus imkoniyatlari

← PLOT Blog