उतार कोणासाठी बांधला होता?
2026-11-18 · PLOT Team
किऑस्कसमोर
रांग लांब आहे. शेवटी तुमची पाळी येते. स्क्रीनवर डझनभर पदार्थ, आणि स्वाइप केलं की आणखी येतात. मागे थांबलेल्या लोकांची चाहूल पाठीवर जाणवते. अजून ठरलेलं नाही. शेवटी समोर जे असेल ते दाबता.
ऑर्डर घेणारं हे यंत्र, म्हणजे किऑस्क, एकाच ठिकाणी दोन कामं करतं: काय खायचं ते ठरवणं, आणि ऑर्डर देणं. त्यामुळे तुम्ही विचार करण्यात जो वेळ घेता, तोच मागच्या माणसाचा थांबण्याचा वेळ होतो, आणि जो सावकाश निवडतो तो अडकतो. कोणी, ज्याला बारीक अक्षरं वाचता येत नाहीत. कोणी, जो ही स्क्रीन पहिल्यांदा पाहतोय. कोणी प्रवासी, ज्याला तिथली भाषा येत नाही. कोणी, ज्याला खूप पर्याय दिसले की काहीच सुचेनासं होतं. ही माणसं मुळात सावकाश नाहीत. रचनाच त्यांना सावकाश बनवते.
यावरचा उपाय जुना आहे: थांबलेले असताना पाहता येईल असा एक मेन्यू. तो सावकाश निवडणाऱ्यासाठी ठेवला होता, आणि रांगेतला प्रत्येकजण तो वाचतो — ज्या दुकानात तुम्ही पहिल्यांदाच गेलात, तिथे प्रत्येकजण सावकाश निवडणारा असतो.
पायऱ्यांचा तिटकारा असलेला राजा
एक छोटी बोधकथा.
राजाला चालता येत नसे. म्हणून त्याने राजवाड्यातील प्रत्येक जिन्याशेजारी उतार बांधण्याचा हुकूम दिला. एका माणसासाठी कराचा पैसा वाया जात आहे, म्हणून मंत्री कुरकुरले.
काम पूर्ण होताच, उतारावरून सर्वात आधी चढल्या त्या मंत्र्यांच्या हातगाड्या.
दुसऱ्या दिवशी राजाने सगळे उंबरठे काढून टाकण्याचा हुकूम दिला. मंत्री पुन्हा कुरकुरले.
मंत्र्यांचं चुकलं ते पैशांच्या हिशोबात नाही. चुकलं ते मोजणीत — “एकच माणूस”. उतार राजासाठी बांधला होता, पण तो ओझं वाहणाऱ्यांचाही मार्ग होता, पायाला दुखापत झालेल्या नोकराचाही, आणि म्हातारे होत चाललेल्या मंत्र्यांचा स्वतःचाही. आणि राजा उंबरठे काढायला सांगतो तेव्हा मंत्री पुन्हा तीच मोजणी करतात.
हे खरंच घडलं
फक्त बोधकथांमध्ये नाही.
1945 मध्ये अमेरिकेतील मिशिगन राज्यातील कलामाझू (Kalamazoo) शहरात, अपंगत्व असलेले माजी सैनिक आणि वकील जॅक फिशर (Jack Fisher) यांच्या विनंतीवरून फुटपाथच्या कडा खाली करण्यात आल्या — हे सर्वात सुरुवातीच्या ज्ञात उदाहरणांपैकी एक मानलं जातं. 1972 मध्ये कॅलिफोर्नियातील बर्कली (Berkeley) शहराने टेलिग्राफ अॅव्हेन्यूवर (Telegraph Avenue) शहराचा पहिला अधिकृत उतार बांधला. व्हीलचेअरसाठी खाली केलेल्या त्या कडांवरून आज बाबागाड्या, सूटकेस, डिलिव्हरीच्या हातगाड्या आणि सायकली जातात. अवघड शब्दांत याला कर्ब-कट इफेक्ट (curb-cut effect) म्हणतात.
सबटायटल्सचंही तसंच. ज्यांना आवाज ऐकू येत नव्हता, त्यांना सोबत समजावं म्हणून त्यांची सुरुवात झाली. ब्रिटनमधील संस्था स्टेजटेक्स्ट (Stagetext) साठी 2021 मध्ये केलेल्या एका सर्वेक्षणात 18 ते 24 वयोगटातील 80% लोकांनी सांगितलं की टीव्ही पाहताना ते कधी कधी किंवा नेहमी सबटायटल्स चालू ठेवतात, आणि त्यांच्यापैकी साधारण दहातील फक्त एकाने ऐकण्यात अडचण असल्याचं सांगितलं. बाकीचे ते चालू करतात कारण आजूबाजूला गोंगाट असतो, एखादा संवाद सुटू नये म्हणून, किंवा फक्त तसं सोपं वाटतं म्हणून.
ऐकायची पुस्तकंही. 1934 मध्ये अमेरिकेच्या लायब्ररी ऑफ काँग्रेसने (Library of Congress) अमेरिकन फाउंडेशन फॉर द ब्लाइंडने (American Foundation for the Blind) ध्वनिमुद्रित केलेली “बोलणारी पुस्तकं” (Talking Books) अंध वाचकांना उसनी द्यायला सुरुवात केली. पहिल्या ध्वनिमुद्रणांमध्ये बायबलचे काही भाग, अमेरिकेचा स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा आणि शेक्सपियर होते. प्रवासात तुम्ही जे ऑडिओबुक ऐकता, त्याच्या मुळांपैकी एक तिथे आहे.
रेषा कधीच नव्हती
या गोष्टी “थोड्यांसाठी केलं, आणि अनेकांसाठीही चांगलं ठरलं” अशा वाचल्यात, तर तुम्ही अर्धंच वाचलं. असं वाचलं तर “ते” आणि “आपण” अजूनही वेगळे राहतात, आणि हे काम तेव्हाच करण्यासारखं वाटतं जेव्हा त्याचा आपल्यालाही फायदा होतो.
मायक्रोसॉफ्टच्या (Microsoft) इन्क्लुझिव्ह डिझाइन (inclusive design) मार्गदर्शकात एक उदाहरण आहे: एक हात नसलेली व्यक्ती, हाताला दुखापत झालेली व्यक्ती, आणि कडेवर बाळ घेतलेले नवे आई किंवा बाबा. तिघेही एकाच अडचणीला सामोरे जातात. एकाला आयुष्यभर, एकाला काही आठवडे, एकाला आत्ता याक्षणी.
परदेशातल्या किऑस्कसमोर गोंधळलेला प्रवासी स्वतःच्या गावात चटपटीत असतो. आज रात्री ज्याचे डोळे थकलेत, तो सकाळी ठीक असेल. पायाला दुखापत झालेला नोकर बरा झाल्यावर पुन्हा धावत जिने चढेल. माणसं सगळी थोडी थोडी वेगळी असतात, आणि एकच माणूसही दिवसागणिक वेगळा असतो.
म्हणून “हे कोणासाठी आहे?” या प्रश्नाला उत्तरच नाही. मंत्र्यांनी जी रेषा ओढली — एक राजा आणि बाकी सगळे यांच्यामधली — ती कधीच नव्हती. उतार ही कोणा खास व्यक्तीसाठीची भेट नाही. सगळे ज्या वाटेने ये-जा करतात, ती वाट सपाट ठेवणं आहे.
कथा वाचतानाही
शब्दांत लिहिलेल्या कथांचंही तसंच आहे. कोणी स्क्रीन रीडरने ऐकतं, कोणी अक्षरं मोठी करतं, कोणी हलणारी स्क्रीन सहन होत नाही त्या दिवशी मोशन कमी करून ठेवतं. कथा तीच राहते; फक्त तिच्यासमोर ठेवलेली स्क्रीन वेगळी असते.
PLOT अॅप तुम्ही डिव्हाइसमध्ये चालू केलेल्या स्क्रीन रीडर, मजकुराचा आकार, कॉंट्रास्ट, मोशन कमी करा आणि डार्क मोडच्या सेटिंग्ज पाळते. ते काय काय आणि कुठपर्यंत पाळते, हे आमच्या अॅक्सेसिबिलिटी पानावर लिहिलं आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
-
कर्ब-कट इफेक्ट म्हणजे काय?
हे नाव फुटपाथच्या त्या कडांवरून आलं आहे, ज्या व्हीलचेअरला रस्ता ओलांडता यावा म्हणून कापून उतरत्या केल्या होत्या, आणि नंतर त्यांच्यावरून बाबागाड्या, सूटकेस, हातगाड्या आणि सायकलीही जाऊ लागल्या. एखाद्या गटाची अडचण दूर करण्यासाठी केलेला बदल कितीतरी जास्त लोकांचा मार्ग बनतो, या गोष्टीचं हे नाव आहे. अँजेला ग्लोव्हर ब्लॅकवेल (Angela Glover Blackwell) यांनी 2017 मध्ये स्टॅनफर्ड सोशल इनोव्हेशन रिव्ह्यू (Stanford Social Innovation Review) मध्ये लिहिलेल्या लेखामुळे हा शब्द प्रचलित झाला. पण मुद्दा फक्त इतकाच नाही की अनेकांना फायदा होतो — मुद्दा असा आहे की थोड्या लोकांना आणि अनेक लोकांना वेगळं करणारी रेषा सतत सरकत राहते.
-
अॅक्सेसिबिलिटीच्या सुविधा फक्त अपंगत्व असलेल्या व्यक्तींसाठी असतात का?
नाही. ब्रिटनमधील संस्था स्टेजटेक्स्ट (Stagetext) साठी 2021 मध्ये केलेल्या एका सर्वेक्षणात 18 ते 24 वयोगटातील 80% लोकांनी सांगितलं की टीव्ही पाहताना ते कधी कधी किंवा नेहमी सबटायटल्स चालू ठेवतात, आणि त्यांच्यापैकी साधारण दहातील फक्त एकाने ऐकू येत नसल्याचं किंवा ऐकण्यात अडचण असल्याचं सांगितलं. लोक या सुविधा वेगवेगळ्या कारणांनी वापरतात, आणि कोणत्या कारणाने, हे कोणी विचारण्याची गरज नाही.
-
किऑस्क वापरणं इतकं अवघड का वाटतं?
काही प्रमाणात कारण स्क्रीनवर खूप काही भरलेलं असतं, पण आणखी एक कारण म्हणजे एकच यंत्र एकाच ठिकाणी दोन कामं करतं — तुम्हाला काय हवं ते ठरवणं, आणि ऑर्डर देणं. तुम्ही विचार करण्यात जितका वेळ घेता, तोच तुमच्या मागे उभ्या असलेल्या माणसाचा थांबण्याचा वेळ होतो, म्हणून तुम्ही जितक्या सावकाश निवडता, तितकी घाई जाणवते. थांबलेले असताना पाहण्यासाठी वेगळा मेन्यू ठेवला, तर जो निवडतोय त्याला निवडायला वेळ मिळतो.
-
PLOT स्क्रीन रीडरने वाचता येतं का?
होय. PLOT अॅपमध्ये (App Store आणि Google Play) VoiceOver किंवा TalkBack ने लॉग इन करण्यापासून शैली निवडणं, कथा वाचणं, पर्याय निवडणं आणि स्वतःची ओळ लिहून पाठवणं इथपर्यंत सगळं करता येतं. अॅप डिव्हाइसच्या मजकुराचा आकार, कॉंट्रास्ट, मोशन कमी करा आणि डार्क मोडच्या सेटिंग्जही पाळते. सविस्तर माहिती अॅक्सेसिबिलिटी पानावर आहे.
संबंधित
अॅपने माझ्या सेटिंग्ज का पाळाव्यात? · कथेआधीचे उंबरठे · PLOT ची अॅक्सेसिबिलिटी